હિંડોળા ઉત્સવ | વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં હિંડોળા નું મહત્વ | Hindola Utsav Significance, Story, Importance
કૉલમ: પર્વની પાઠશાળા | લેખક: ડૉ. કૃપેશ ઠક્કર
આ ઉત્સવ ક્યારે શરૂ થાય છે?
હિંડોળા ઉત્સવ શ્રાવણ મહિનાના શુક્લ પક્ષની તૃતીયા થી શરૂ થઇને પૂનમ સુધી ઉજવાતો એક આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ છે. આ ઉત્સવ મુખ્યત્વે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ઝૂલાવવા માટે ઉજવાય છે. ભક્તિ અને ભાવનાનું આ મહોત્સવ હિંદુ ધર્મમાં અનન્ય સ્થાન ધરાવે છે.
આ ઉત્સવની પરંપરા પ્રાચીન કાળથી ચાલી આવી છે. પુરાણો અનુસાર, ભગવાન કૃષ્ણ શ્રાવણ માસ દરમિયાન ગોકુળમાં ગોપીઓ સાથે ઝૂલતાં હતા અને આ જ યાદમાં આ ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે.
વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં પણ આ ઉત્સવ ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે. પુષ્ટિ માર્ગ, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, વલ્લભ સંપ્રદાય અને અનેક મંદિરોમાં દરરોજ ભગવાન માટે અલગ પ્રકારના હિંડોળા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
“હિંડોળા” શબ્દ સંસ્કૃત મૂળ ધરાવે છે.તેનું શાબ્દિક અર્થ છે:“હલનચલન કરતું ઝૂલતું સાધન” અથવા “ઝૂલાવવાનું યંત્ર” (Swing).સંસ્કૃતમાં “હિંડ” ધાતુનો અર્થ છે “ઝૂલવું” અથવા “હલવું”.
તેથી “હિંડોળા” એ ભગવાનના માટે બનાવાયેલો ઝૂલો, જેમાં તેમને બિરાજમાન કરીને ભક્તો પ્રેમભેર ઝૂલાવે છે.
રૂપાળું હિંડોળું
પ્રાચીન કાળમાં ગોકુલધામમાં શ્રાવણ મહિનાના દિવસો ખૂબ જ પવિત્ર ગણાતા હતા. એ સમય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના બાળરૂપે લીલાઓનો મહિમા વધારે હતો. વરસાદી ઋતુમાં ગોકુલની ગોપીઓ અને ગ્વાળબાળોએ વૃક્ષોની વચ્ચે હિંડોળા બાંધતા અને શોભાવતા. તેઓ બધા મળીને આનંદથી રમતા અને શ્રીકૃષ્ણને હિંડોળા પર ઝૂળાવતાં.
એવું કહેવાય છે કે એક દિવસ યશોદામાતા અને નંદબાબાએ કૃષ્ણજીને ઝૂલાવવા માટે ખાસ રૂપાળું હિંડોળું તૈયાર કરાવ્યું. તે રેશમના દોરા, ફૂલો અને મોતીના શણગારથી સજાવેલું હતું. જ્યારે કૃષ્ણજી તે હિંડોળા પર બિરાજમાન થયા, ત્યારે સમગ્ર ગોકુલમાં આનંદ અને ઉત્સવનો માહોલ વ્યાપી ગયો. ગોપીઓ ભજન ગાવા લાગી:“હિંડોળા ઝૂળે નંદલાલા, ગોકુલ માં મચ્યો ધમાલા…”
ગોપીઓ ભક્તિભાવથી કૃષ્ણને ઝૂલાવતી, એને રાસ-લીલાની યાદ અપાવતી, પ્રેમભક્તિ અને સંગીતથી પરિપૂર્ણ આ ક્ષણો પૂજિત બની ગઈ. ત્યારથી આ ઉત્સવ શ્રાવણ મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં ઉજવવાનો આરંભ થયો.
હા, આ ઉત્સવની પરંપરા ખાસ કરીને વૈષ્ણવ અને પુષ્ટિ માર્ગીય પરંપરામાં શાસ્ત્રીય આધાર ધરાવે છે. શાસ્ત્રોમાં હિંડોળા ઉત્સવનો સીધો ઉલ્લેખ ઓછો જોવા મળે છે, પણ ઘણા પૌરાણિક ગ્રંથો અને ભક્તિસાહિત્યમાં ભગવાનને ઝૂલાવવાની લીલાઓ અને ભગવાનના હિંડોળા સેવાનું મહાત્મ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
શ્રીમદ્ ભાગવતમાં શ્રીકૃષ્ણના બાળલીલાનું વર્ણન
શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધમાં શ્રીકૃષ્ણના બાળલીલાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન છે. તેમાં આવેલા અંશે કહે છે કે:
“વૃક્ષાણામ છાયા સુખે નિવિશ્યરમંતે ગોપ્ય: સહ કેશવેના।ક્વચિત્ વેણું વદયંતં સ્તુવંત્યઃક્વચિત્ ગીતૈઃ પરિરમ્ય લોલા:॥”
(ભાગવત પુરાણ, સ્કંધ 10, અધ્યાય 15)
અર્થ:
શ્રીકૃષ્ણ અને ગોપીઓ વૃક્ષોની છાયામાં આનંદથી રમે છે, તેમના સંગીતથી, નૃત્યથી અને રમણીઓના પ્રેમથી પરિપૂર્ણ પ્રસંગો છે. આ વર્ણન હિંડોળા જેવી લીલાની ભૂમિકા તૈયાર કરે છે, જ્યાં વૃક્ષો વચ્ચે હિંડોળા બંધાતા અને ભગવાનનું ઝૂલાવું થતું.
સૂરદાસ, વલ્લભાચાર્ય, નરસી મહેતા અને અન્ય ભક્તકવિઓએ પણ કૃષ્ણની ઝૂલાની લીલાઓને ગીતરૂપે નિર્ભરતા આપી છે.
“આજે હિંડોળા ઝૂલે નંદલાલા,વનમાલી જી ઝૂલે રે…”
(સૂર સાગર – ભક્તિકાવ્ય)
નરસિંહ મહેતાની રચના:
“હિંડોળા ઝૂલે મીરાં રે, કૃષ્ણકાંઠે પ્રીતિ લગાડી…”
આવો સાહિત્યમાં બહુ જ અભિવ્યક્ત ભાવનો પ્રવાહ છે જે હિંડોળા ઉત્સવના ધાર્મિક અને લોકસાંસ્કૃતિક મહત્વને ઉજાગર કરે છે.
“ઉત્સવપ્રિયઃ દેવો ન વૈ કલ્યાણકરઃ ક્વચિત્।”
અર્થાત્, દેવતાઓ ઉત્સવપ્રિય હોય છે – તે ઉમંગ, ભક્તિ અને સેવા દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે. હિંડોળા એ સેવા અને ઉત્સવનું રૂપ છે.
મહત્વ
ભગવાનની સેવા અને ભક્તિ: ભક્તો પોતાની ભાવના અને શ્રદ્ધા પ્રમાણે હિંડોળા શણગારે છે અને ભગવાનને ઝૂલાવે છે.
શ્રાવણ મહિનાની પુણ્યતા: શ્રાવણ માસ ભગવાન શિવ તેમજ વિષ્ણુ ભક્તિ માટે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
સામુહિક ભજન અને કીર્તન: મંદિરોમાં ભક્તો સાથે મળીને ભજન, કીર્તન, તથા આરતીનો મહિમા ગાય છે.
લોકસાહિત્ય અને કલાનું દર્શન: હિંડોળાના શણગાર માટે રંગોળી, કળા, હસ્તકલા વગેરેનું પણ વિશેષ મહત્વ હોય છે.
શણગાર
લાકડું, ધાતુ કે કાપડથી બનાવેલા હિંડોળાને ફૂલો, રંગીન કાપડ, આલોકિત બત્તીઓ, લટકણ અને ઝાંઝરથી શણગારવામાં આવે છે. હિંડોળા ના જુદા જુદા પ્રકાર પણ હોય છે જેમ કે ફૂલોનું , કાચનું , શણગારદાર કાપડથી બનેલું , થ્રી-ડી મોડેલ જેવા ક્રાફ્ટ (આજકાલ બાળકો માટે), ગરવીને શણગારેલા રંગીન હિંડોળા વગેરે .
સવારે ભગવાનનું સ્નાન, શૃંગાર, અને પરિધાન કરી રોજ નવી થીમ પર શણગારવામાં આવેલા હિંડોળામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બિરાજમાન કરાવવામાં આવે છે. ભક્તો દ્વારા ધીમા મર્મસભર ભજનો સાથે ભગવાનને હળવે ઝૂળાવવામાં આવે છે. સાંજે હિંડોળા આરતી અને પ્રસાદ વિતરણ પણ હોય છે.
આમ હિંડોળા ભક્તિનું પ્રતિક છે. જેમ ભગવાનને શારીરિક હિંડોળા પર બિરાજમાન કરવામાં આવે છે, તેમ ભક્ત પોતાનાં હ્રદયના હિંડોળામાં ભગવાનને આમંત્રિત કરે છે. આ એક આત્મસેવા છે – જ્યાં ભક્તિથી ભગવાનને આનંદિત કરવામાં આવે છે.
“હિંડોળા” એ માત્ર એક ઝૂલો નથી, પણ ભક્તિનું હલન છે – જ્યાં ભગવાનના દર્શન, ભક્તોની ભાવના અને સંસ્કૃતિનો સંગમ થતો હોય છે.
ભગવાન કૃષ્ણના ભક્તિ ગીતો | Lord Krishna Devotional Songs, Bhajans
પર્વ ઠક્કર, વાચા ઠક્કર અને ડૉ. કૃપેશ ઠક્કર (પર્વ ફ્યુઝન બેન્ડ) દ્વારા ગાયેલ ભગવાન કૃષ્ણના ભજન અને ભક્તિ ગીતો.
