અપરા એકાદશી | अपरा एकादशी | અપરા એકાદશી શુભ મુહુર્ત, પૂજા વિધિ, કથા | Apara Ekadashi 2025 Date, Significance, Importance, Story | Best Stories About Culture

કૉલમ: પર્વની પાઠશાળા | લેખક: ડૉ. કૃપેશ ઠક્કર

અપરા એકાદશી હિંદુ ધર્મમાં મહત્વપૂર્ણ વ્રતોમાંની એક છે, જે વૈશાખ માસના કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશી તિથિએ ઉજવાય છે. આ વ્રત ભગવાન વિષ્ણુને સમર્પિત છે અને તેને રાખવાથી પાપોનો નાશ થાય છે તથા મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.

અપરા એકાદશીનો શાબ્દિક અર્થ:

અપરા એકાદશી શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ છે—’અપરા’ એટલે ‘અપાર’ અથવા ‘અસીમિત’, અને ‘એકાદશી’ એટલે ‘અગિયારમી તિથિ’. અપરા એકાદશીના વ્રત ની માન્યતા છે કે આ વ્રત રાખવાથી વ્યક્તિને અપાર પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે અને પાપોનો નાશ થાય છે. આ વ્રત રાખવાથી વ્યક્તિને બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાપાપોથી પણ મુક્તિ મળે છે અને તેને સ્વર્ગમાં સ્થાન મળે છે. આ વ્રત કરનારને યશ, કીર્તિ અને ધનની પ્રાપ્તિ થાય છે.

પૌરાણિક કથા:

પ્રાચીન સમયમાં મહિધ્વજ નામના એક ધર્મનિષ્ઠ અને દયાળુ રાજા હતા. તેમના નાના ભાઈ વજ્રધ્વજને તેમના પ્રત્યે ઈર્ષ્યા હતી અને તે રાજાની ખ્યાતિ અને સદગુણોથી અસંતોષિત હતો. એક દિવસ વજ્રધ્વજે રાજાની હત્યા કરી અને તેમના શવને જંગલમાં પીપળાના વૃક્ષ નીચે દાટી દીધું.
અકાળ મૃત્યુના કારણે રાજાની આત્મા પ્રેત બનીને પીપળાના વૃક્ષમાં વસવાટ કરવા લાગી. એક દિવસ એક તપસ્વી ત્યાંથી પસાર થયા અને રાજાની આત્માને શાંતિ માટે અપરા એકાદશીનું વ્રત રાખવાનું સૂચન કર્યું. તપસ્વીએ પોતે વ્રત રાખીને તેનું પુણ્ય રાજાની આત્માને અર્પણ કર્યું, જેના પરિણામે રાજાને પ્રેત યોનિથી મુક્તિ મળી અને તેઓ સ્વર્ગમાં સ્થાન પામ્યા.

વ્રત અને વિધિ:

અપરા એકાદશીના શુભ દિવસે સવારે વહેલા ઉઠીને સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કરી અને વ્રતનો સંકલ્પ લેવાય છે. આ દિવસે લોકો ભગવાન વિષ્ણુની મૂર્તિ અથવા ચિત્રને તુલસી પત્ર, પુષ્પ, ધૂપ અને દીપથી પૂજા કરે છે. અપરા એકાદશીની કથાનું પઠન અથવા શ્રવણ કરે છે. તે દિવસે विष्णु मंगल मंत्र, विष्णु पंचरूप मंत्र, दुख नाशक मंत्र, लक्ष्मी विनायक मंत्र, विष्णु गायत्री मंत्र, धन-समृद्धि मंत्र વગેરે મંત્રોનું પઠન કરવામાં આવે છે. દિવસભર ઉપવાસ રાખી અને રાત્રે ભગવાનનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. દ્વાદશી તિથિને સવારે પારણા કરી અને જરૂરિયાતમંદોને દાન આપવામાં આવે છે.

આ પણ વાંચો: લેખક-દિગ્દર્શક ડૉ. કૃપેશ ઠક્કરની ફિલ્મ ‘મૈં ભી અર્જુન: પર્વ’ સનાતન મૂલ્યો થકી કરશે વૈશ્વિક સ્તરે ક્લબફૂટ અવેરનેસ

ધાર્મિક અને વૈજ્ઞાનિક મહત્વ:

અપરા એકાદશીનું મહત્વ મહાભારત કાળમાં પાંડવો અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વચ્ચેના સંવાદમાં સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પાંડવોના ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને અપરા એકાદશીનું મહાત્મ્ય સમજાવ્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું કે આ એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી વ્યક્તિના તમામ પાપોનો નાશ થાય છે અને તેને અપર પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ વ્રત રાખનારને ગંગાસ્નાન, યજ્ઞ, દાન અને તીર્થયાત્રા જેવા પુણ્યફળોની સમાનતા મળે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે વધુમાં કહ્યું કે જે વ્યક્તિ આ વ્રત શ્રદ્ધાપૂર્વક કરે છે, તે પાપમુક્ત થાય છે અને વૈકુંઠ ધામમાં સ્થાન પામે છે.

અપરા એકાદશીનું વ્રત પાંડવો માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવતું હતું. શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ છે કે પાંડવોના મહાભારત યુદ્ધમાં વિજય મેળવવામાં આ વ્રતનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન હતું. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પાંડવોને આ વ્રતનું મહાત્મ્ય સમજાવ્યું અને તેમને આ વ્રત રાખવા પ્રેરિત કર્યા. આથી, પાંડવો નિયમિત રીતે અપરા એકાદશીનું વ્રત રાખતા હતા, જે તેમના આધ્યાત્મિક અને નૈતિક બળને વધારતું હતું.

અપરા એકાદશીનું વ્રત માત્ર ધાર્મિક દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આ વ્રતના પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણો માનવ શરીર અને મન પર સકારાત્મક અસર કરે છે.
એકાદશી, ચંદ્રમાસના 11મા દિવસે આવે છે, જે ચંદ્રના આકર્ષણના કારણે માનવ શરીરના પ્રવાહી ઘટકો પર અસર કરે છે. માનવ શરીરમાં લગભગ 70% પાણી હોય છે, અને ચંદ્રના આકર્ષણથી શરીરમાં પ્રવાહીનું સંતુલન બદલાય છે. આથી, એકાદશીના દિવસે ઉપવાસ રાખવાથી શરીરનું પ્રવાહી સંતુલન સુધરે છે અને મનની સ્થિરતા વધે છે.
એકાદશીના દિવસે વાતાવરણમાં દબાણ સૌથી ઓછું હોય છે. આ સમય દરમિયાન ઉપવાસ રાખવાથી પાચન તંત્રને આરામ મળે છે અને શરીરનું ડિટોક્સિફિકેશન થાય છે. ઉપવાસથી લિવર, પાચન તંત્ર અને આંતરડાને શુદ્ધ કરવા માટે ઉત્તમ સમય હોય છે.

એકાદશીના દિવસે ઉપવાસ રાખવાથી માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થાય છે. આ દિવસે ધ્યાન અને પ્રાર્થનામાં વધુ એકાગ્રતા પ્રાપ્ત થાય છે, જે માનસિક શાંતિ અને સ્થિરતા માટે લાભદાયી છે.
આ રીતે, અપરા એકાદશીનું વ્રત વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ માનવ શરીર અને મન માટે લાભદાયી છે. ઉપવાસથી શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થાય છે, જે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે પણ સહાયક છે.

અપરા એકાદશી, જેને અચલા એકાદશી પણ કહેવામાં આવે છે, તેના માટે કહેવામાં આવે છે કે
“અપરા એકાદશી વ્રતં યઃ કરોતિ નરોત્તમઃ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પરં ગતિમવાપ્નુયાત્॥”
“અપરા એકાદશીનું વ્રત જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને પરમ ગતિ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે.”

આમ અપરા એકાદશીનું વ્રત ધાર્મિક દૃષ્ટિએ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે અને તે ભક્તોને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ તરફ દોરી જાય છે. આ વ્રત રાખવાથી વ્યક્તિના જીવનમાં શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.અપરા એકાદશીનું વ્રત રાખનારને પરમ ગતિ, એટલે કે મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે, જે હિંદુ ધર્મમાં આત્માની અંતિમ મુક્તિ માનવામાં આવે છે.

વધુ વાંચો

સુપરહિટ ભક્તિ ગીતો | Famous devotional songs, mantra, dhun

Here is the superhit devotional songs by Dr. Krupesh, Dr. Pooja, Vacha and Parv (Parv Fusion Band) for this auspicious occasion.