જયાપાર્વતી વ્રત ક્યારે શરૂ થાય છે?| વ્રત વિધિ, કથા | Jaya Parvati Vrat, Puja, Vidhi, Importance, Significance
કૉલમ: પર્વની પાઠશાળા | લેખક: ડૉ. કૃપેશ ઠક્કર
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વ્રતનો વિશિષ્ટ સ્થાન છે. દરેક વ્રત કોઈ ને કોઈ શક્તિ કે તત્વ સાથે સંકળાયેલું હોય છે, જે વ્યક્તિના શારીરિક, માનસિક તથા આધ્યાત્મિક કલ્યાણ માટે રાખવામાં આવે છે. તેમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ વ્રત છે – જયાપાર્વતી વ્રત. તો આજે આપણે પર્વની પાઠશાળામાં આ વ્રત વિશે રોચક વાતો કરશું.
જયાપાર્વતી વ્રત ક્યારે શરૂ થાય છે?
જયાપાર્વતી વ્રત આષાઢ માસના શુક્લ પક્ષની પંચમીથી શરૂ થાય છે અને પાંચ દિવસ સુધી ચાલે છે. આ વ્રત પંચમીથી લઈને નવમી સુધી નિયમપૂર્વક રાખવામાં આવે છે. કેટલીક જગ્યાએ છેલ્લો દિવસ, એટલે કે દશમીએ ઉદ્યાપન કરાય છે. આ વ્રત ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ માટે મહત્વ ધરાવે છે. આ વ્રત માતા પાર્વતીને સમર્પિત છે અને પતિની લાંબી આયુષ્ય તથા કુટુંબના સુખ-સમૃદ્ધિ માટે મનાવવામાં આવે છે. આ વ્રત યુવતીઓ દ્વારા પણ શ્રદ્ધા અને નમ્રતાથી રાખવામાં આવે છે જેથી તેમને સાદગીભર્યું અને સુખમય દાંપત્યજીવન મળે.
જયાપાર્વતી વ્રત વિધિ
વ્રતના વિધિ વિધાન વિશે વાત કરીએ તો, પ્રથમ દિવસે પંચમી પર વ્રત આરંભ અને ઘંડોળાની સ્થાપના કરવામાં આવે છે. માટી અથવા ધાતુમાંથી બનાવેલ ઘંડોળાને લાલ ચુંદડી, હળદર-કુંકુમથી શણગારી પુષ્પો, ફળો અને સુખડી ધરાવવામાં આવે છે. માતા પાર્વતીને સ્મરી આરતી કરી જયાપાર્વતી વ્રત કથાનું પઠન થાય છે. વ્રતી સ્ત્રીઓ મીઠું ટાળીને સાદું ભોજન કરે છે.
બીજી દિવસે પણ ઘંડોળાની પૂજા થાય છે અને દરરોજ નવ વસ્તુઓ (જેમ કે પુષ્પો, મેવો, વસ્ત્રો, ભોજન, વગેરે) અર્પણ કરવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. પુષ્પો સાથે દીવો, ધૂપ અને આરતી કરીને માતાજીની કથા સાંભળવામાં આવે છે. આ દિવસે પણ સ્ત્રીઓ ઉપવાસ કરે છે અથવા ફળાહાર પર રહે છે.
ત્રીજા દિવસે ઘરના મહિલાઓ સાથે મળીને સંગઠિત આરતી અને ભજન કરતી હોય છે. કાંઈક નવી વસ્તુ જેવી કે ઝાંઝ, ફૂલની માળા કે મીઠાઈ ધરાવી અને માતાજીને અર્પિત કરવામાં આવે છે. પૂજા પછી કથા વાંચીને “જયાપાર્વતી માતની જય”ના ભાવભર્યા ગરબા થાય છે. વ્રતી સ્ત્રીઓ દિવ્ય વિચાર અને આત્મવિશ્વાસથી દૈનિક ઉપવાસ નિભાવે છે.
ચોથા દિવસે વ્રતી સ્ત્રીઓ ખાસ કરીને પતિ અને સંતાનોના આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સફળતાની કામનાથી વિશેષ પૂજા કરે છે. આ દિવસે ઘંડોળાને નવા ભોજન સાથે ભક્તિપૂર્વક શણગારવામાં આવે છે. જયાપાર્વતી વ્રત કથા વધુ ભક્તિભાવ સાથે પુનઃ વાંચવામાં આવે છે. કેટલીક મહિલાઓ આ દિવસે વધુવાર મંત્રજાપ કરે છે.
પાંચમાં દિવસે ઘંડોળાનું વિધિવત્ વિસર્જન કરવામાં આવે છે. ઉદ્યાપન માટે પાટલા પર સ્નેહભરપૂર્વક અન્ય સ્ત્રીઓને બેસાડી પુષ્પ, પ્રસાદ, સૂકા મેવો અને વસ્ત્ર આપી માતાજીની કૃપા વિતરણ થાય છે. દુર્લભ બનેલી કુંવારિકાઓ (કન્યાઓ)ને આ દિવસે પ્રસાદ આપવો પણ શુભ માનવામાં આવે છે. અંતે, આરતી અને ભજન સાથે વ્રતનો વિધિવત્ સમાપન થાય છે.
જો વ્રતના મહત્વ વિશે વાત કરીએ તો આ વ્રત મહિલાઓ માટે દામ્પત્ય સુખનું પ્રતિક છે. વિવાહિત સ્ત્રીઓ પતિના આરોગ્ય, આયુષ્ય અને સફળ જીવન માટે આ વ્રત રાખે છે. યુવતીઓ માટે આ વ્રતથી યોગ્ય જીવનસાથીની પ્રાપ્તિ થાય છે. ઘરમાં શાંતિ, એકતા અને આધ્યાત્મિકતા વધે છે. સ્ત્રીઓમાં સહનશીલતા, નિયમિતતા, શ્રદ્ધા અને ભાવના વધે છે.
પૌરાણિક કથા
જયાપાર્વતી વ્રત સાથે ઘણી પૌરાણિક કથાઓ સંકળાયેલી છે. એક સમયે એક બ્રાહ્મણદંપતીની પુત્રી યમુનાએ લગ્ન માટે યોગ્ય પતિની અભિલાષાથી જયાપાર્વતી વ્રત શરૂ કર્યું. તેણી ખુબ જ ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી દરરોજ માતા પાર્વતીની પૂજા કરતી અને કથા સાંભળતી.
એક દિવસ યમુનાની સાથે તેની સખી એક વનમાહોલમાં ગઇ જ્યાં તેણે અજાણતા રીતે એક શિવલિંગ પર પગ મુક્યો. તેથી કુપિત થયેલા ભગવાન શિવે તેને શાપ આપ્યો કે તે નિર્મળપણા ગુમાવી બેઠી છે. દુઃખી યમુનાએ માતા પાર્વતીની કરુણા માટે ફરી વ્રત કર્યા. અંતે માતા પાર્વતી પ્રસન્ન થઈને તેનો શાપ દૂર કર્યો અને યમુનાને વિષ્ણુ સમાન ગુણો ધરાવતા પતિની પ્રાપ્તિ કરાવી. ત્યારબાદથી સ્ત્રીઓએ આ વ્રત શ્રદ્ધાપૂર્વક રાખવાનું શરૂ કર્યું. માતા પાર્વતીની સ્તુતિ માટે આ શ્લોક પ્રચલિત છે.
“नमस्ते पार्वती देवि तव व्रतं करिष्यामि।
पतिसौभाग्यसिद्ध्यर्थं मम सौम्यं कुरुष्व च॥“
અર્થાત હે દેવી પાર્વતી! હું તમારું વ્રત કરું છું. પતિના સુખ-સૌભાગ્ય માટે કૃપા કરીને મને સુમંગલિ બનાવો.
આમ જયાપાર્વતી વ્રત એ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી પણ તે મહિલાઓ માટે આત્મશ્રદ્ધા, સંયમ, ભક્તિ અને પરિવાર પ્રત્યેના પ્રેમનો પ્રતીક છે. આ વ્રત દ્વારા સ્ત્રીઓ પોતાના કુટુંબ માટે શુભકામનાઓ કરે છે અને આત્મિક શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે. આજે પણ દેશભરના અનેક વિસ્તારોમાં આ વ્રત ઋતુચક્ર પ્રમાણે ભક્તિભાવે ઊજવાય છે.
ભક્તિ ગીતો અને ભજનો | Bhakti Songs for Gauri Vrat
પર્વ ઠક્કર, વાચા ઠક્કર અને ડૉ. કૃપેશ ઠક્કર (પર્વ ફ્યુઝન બેન્ડ) દ્વારા ગાયેલ ભજન અને ભક્તિ ગીતો.
